«Бөөр даарах, хүйтрэх» гэж юу вэ — уламжлалт ойлголт ба орчин үеийн анагаах ухааны тайлбар

Танилцуулга

Монголчууд бид хүйтний улирал эхлэхээр “бөөрөө даарчихлаа”, “бөөр хүйтэн байна” гэж ярих нь элбэг. Нуруу, хавирганы доогуур хөшиж өвдөх, шээс ойртох, даарах мэдрэмж төрөхөд ихэнх хүн эмчид хандалгүй бүсэлхийгээ дулаалж, дур мэдэн эм ууж “засдаг” зуршилтай. Зарим нь эсрэгээрээ жирийн булчингийн өвдөлтөөс болж бөөрний хүнд өвчин тусчихлаа гэж айж сандардаг.

Гэвч бидний хэлж заншсан “бөөр даарах” гэдэг ойлголт яг ямар учиртай вэ? Орчин үеийн анагаах ухаан үүнийг юу гэж тайлбарладаг, аль шинж нь үнэхээр анхаарал шаардсан дохио вэ? Энэ хоёр асуултад хариулж чадвал та өөрийгөө ч, ойр дотныхоо хүмүүсийг ч илүү сайн хамгаалж чадна.

Эхлээд гол баатраа танилцуулъя. Бөөр нь нударга орчим хэмжээтэй, буурцаг хэлбэртэй хос эрхтэн бөгөөд хавирганы нуман доор, нурууны хоёр талд байрладаг. Энэ жижигхэн эрхтэн хоногт 140 орчим литр цусыг тасралтгүй шүүж, үүнээс ердөө 1-2 литрийг нь шээс болгон гадагшлуулдаг — үлдсэн шингэн, шим бодисууд нь биед эргэн шимэгддэг. Бөөр бүрт нефрон хэмээх нэг сая орчим бичил шүүлтүүр ажиллаж, илүүдэл шингэн, хаягдлыг зайлуулахаас гадна цусны даралт, цусны улаан эс, ясны эрүүл мэндийг зохицуулах дааврууд ялгаруулдаг. Тийм ч учраас бөөрөө хайрлаж хамгаалах гэсэн ардын сургамж огтхон ч үндэслэлгүй зүйл биш юм.

“Бөөр даарах” гэж ард түмэн юуг хэлдэг вэ — уламжлалт үзлийн тайлбар

Монголчуудын дунд олон үеэрээ хэрэглэгдэж ирсэн “бөөр даарах” гэдэг ойлголт нь бие махбодын дулаан, хүйтний тэнцвэрийг чухалчилдаг уламжлалт үзэлтэй салшгүй холбоотой. Уламжлалт анагаах ухааны үүднээс бөөрийг биеийн дулаан илчийн эх үндэс, хүйтнийг хамгийн түрүүнд мэдэрдэг эмзэг эрхтэн гэж үздэг.

Хүйтэн жавартай өдөр гадаа удаан зогсох, нимгэн хувцаслах, хүйтэн газар суух зэргээс болж нуруу хавиргаар хөрж, хөшиж өвдөхийг бид “бөөр даарах” гэж нэрлэж ирсэн. Энэ бол олон зуун жилийн амьдралын ажиглалтаас урган гарсан ойлголт тул үгүйсгэх, шоолох аргагүй. Монгол орны эрс тэс уур амьсгалд бүсэлхий нуруугаа дулаан байлгах, бүс зүүх, төөнүүр, бумба тавих зэргээр биеэ хамгаалж ирсэн нь өвөг дээдсийн маань ухаалаг дадал байжээ.

Орчин үеийн анагаах ухаан энэ ажиглалтын цаана жинхэнэ физиологийн үзэгдлүүд байдгийг тайлбарлаж чадна. Өөрөөр хэлбэл “бөөр даарах” гэдэг нь зохиомол зүйл биш — харин хэд хэдэн өөр үзэгдэл (хүйтэнд шээс ойртох, булчин чангарах, ховор тохиолдолд жинхэнэ үрэвсэл) нэг нэрийн дор нийлж ойлгогдож иржээ. Уромед эмнэлэгт уламжлалт эмчилгээ-ний тасаг үйл ажиллагаа явуулдаг тул бид энэ хоёр үзлийг хооронд нь сөргөлдүүлэх бус, зөв газарт нь зөв ашиглахыг зорьдог.

Хүйтэнд бие яагаад ингэж хариу үзүүлдэг вэ — физиологийн гурван үзэгдэл

Нэгдүгээрт: хүйтэнд шээс ойртдог. Хүйтний улиралд бие махбод дулаанаа хадгалахын тулд гар, хөл, арьсны захын судсаа агшааж, цусны урсгалыг амин чухал эрхтнүүд рүүгээ чиглүүлдэг. Энэ үед цусны ихэнх хэсэг их биед төвлөрөх тул бөөр илүүдэл шингэнийг шүүж зайлуулахаар илүү идэвхтэй ажиллаж эхэлдэг. Үр дүнд нь хүйтэнд гарахаар шээс ойртдог. Энэ нь өвчин биш — бие дулаанаа хамгаалж буй хэвийн урвал юм. Өвлийн улиралд “их шээгээд байна, бөөр минь даарчихсан юм биш үү” гэж санаа зовдог хүмүүсийн дийлэнхэд яг энэ үзэгдэл тохиолддог.

Хоёрдугаарт: өвөл ус бага уудаг. Хүйтний улиралд цангаа мэдрэмж буурдаг тул ихэнх хүн зуныхаасаа хамаагүй бага ус уудаг. Ус дутагдахад шээс өтгөрч, шээсний замд бактери үржих, бөөрөө эрүүл байлгах-д чухал ач холбогдолтой “угаалт” буурах, чулуу үүсэх таатай нөхцөл бүрддэг. Өөрөөр хэлбэл өвлийн шээсний замын асуудлын нэг жинхэнэ буруутан нь хүйтэн өөрөө биш, ус дутагдал байх нь олонтаа.

Гуравдугаарт: хүйтэнд булчин чангардаг. Хүйтэн агаарт бүсэлхий нурууны булчингууд рефлексээр чангарч, хөшиж өвддөг. Бөөр яг энэ хэсэгт байрладаг тул булчингийн энэ өвдөлтийг “бөөр даарч өвдөж байна” гэж андуурах нь хамгийн түгээмэл алдаа юм. Ийм үед дулаалах, бүс зүүх нь үнэхээр тус болдог — учир нь асуудал нь ихэвчлэн булчинд байгаа хэрэг.

Бөөрний өвдөлтийг булчингийн өвдөлтөөс хэрхэн ялгах вэ?

Нурууны доод хэсгээр өвдөхөд шууд л бөөрний өвчин гэж айх хэрэггүй. Бүсэлхий, хажуугийн өвдөлт нь аарцаг болон хавирганы хоорондох хэсэгт илэрдэг бөгөөд шалтгаан нь булчингийн таталт, нурууны үений өөрчлөлт, хавчигдсан мэдрэл ч байж болно, бөөрний чулуу, халдвар ч байж болно. Эдгээрийг хооронд нь ялгах тодорхой дохионууд бий.

Бөөрний гаралтай өвдөлт ихэвчлэн нурууны аль нэг талд, гүнд мэдрэгддэг бөгөөд биеийн байрлал, хөдөлгөөнөөс үл хамааран хэвээрээ байдаг. Харин булчингийн өвдөлт бөхийх, эргэх, хүнд зүйл өргөх үед хүчтэй нэмэгдэж, амрахад намддагаараа ялгаатай.

Шинж чанар	Бөөрний гаралтай өвдөлт	Булчин, нурууны гаралтай өвдөлт
Байршил	Хавирганы нуман доор, нурууны гүнд (ихэвчлэн нэг талдаа)	Бүсэлхий, нурууны булчин дагаж (хоёр талд байж болно)
Хөдөлгөөний нөлөө	Хөдөлж, бөхийхөд өвдөлтийн эрч өөрчлөгдөхгүй	Бөхийх, эргэх, хүнд өргөхөд хүчтэй нэмэгдэнэ
Өвдөлтийн хэлбэр	Тогтмол, лугшсан эсвэл базалж өвдөнө	Чангарсан, хөшиж өвдөнө, дарахад эмзэглэлтэй
Хавсрах шинжүүд	Халуурах, шээхэд хорсох, шээсний өнгө өөрчлөгдөх	Бусад шинж илрэхгүй, зөвхөн хөшиж өвдөнө

Нэг энгийн дүрэм: өвдөлт тань зөвхөн хөдөлгөөнтэй холбоотой хүчирч байвал булчингийн магадлал өндөр; харин шээс, халуунтай холбоотой өөрчлөлт хавсарч байвал бөөр, шээсний замаа шалгуулах цаг болсон гэсэн үг.

Хоёр амьдралын жишээ авч үзье. Өвлийн хүйтэнд машинаа засаад орж ирсэн залуу маргааш нь бөхийх бүрдээ бүсэлхийгээр нь татаж өвдөж байвал — энэ нь хөдөлгөөнөөр хүчирч буй, дулаалахад намдаж буй булчингийн өвдөлт байх магадлал өндөр. Харин хэдэн өдрийн өмнөөс шээхэд хорсож эхэлсэн, одоо нэг талын нуруугаар гүн өвдөж, халуурч чичирч байгаа эмэгтэйн хувьд — энэ бол “даарсан” хэрэг биш, дээшилж буй халдварын дүр зураг тул яаралтай эмчид хандах ёстой. Хоёр тохиолдол гаднаасаа төстэй “бөөр даарах” мэт боловч шалтгаан, эмчилгээ нь огт өөр гэдгийг энэ харьцуулалт тод харуулдаг.

Аль шинж нь үнэхээр бөөрний өвчний дохио вэ?

Энд уламжлалт ойлголт ба орчин үеийн анагаах ухааны хамгийн чухал зааг бий: бөөрний халдвар буюу пиелонефрит нь хүйтнээс биш, бактериас үүсдэг өвчин юм. Ихэнх тохиолдолд гэдэсний бактери шээсний сүвээр орж эхлээд давсагны үрэвсэл (цистит) үүсгэдэг; эмчлэхгүй удвал халдвар шээсний замаар дээшилсээр бөөрөнд хүрдэг.

Хүйтэн өөрөө бактери “үүсгэдэггүй” ч, дээр дурдсанчлан ус бага уух, биеийн эсэргүүцэл сулрах зэргээр халдвар авахад дөхөм нөхцөл бүрдүүлж болдог. Тиймээс шээхэд өвдөх, хорсох, ойр ойрхон шээх зэрэг шээсний замын халдвар-ын анхны шинжийг “даарснаас болсон, өөрөө өнгөрнө” гэж үл тоомсорлож болохгүй.

Дараах шинжүүд хавсарвал энэ нь зүгээр нэг даарсан хэрэг биш, эмчид яаралтай хандах дохио:

• Өндөр халуурах, бие чичрэх, даарах мэдрэмж төрөх
• Булингартай, бараан өнгөтэй, цустай эсвэл эвгүй үнэртэй шээс гарах
• Ойр ойрхон, өвдөлттэй, хорсож шээх
• Нуруу, хажуу, цавины орчимд гүн өвдөх
• Дотор муухайрах, бөөлжих

Хоёр хүртэлх насны хүүхдэд бөөрний халдварын үед нуруу өвдөх шинж илрэхгүй, зөвхөн өндөр халуурч, хооллолт муудаж болдгийг эцэг эхчүүд анхаарах хэрэгтэй.

Бөөрний халдварыг хугацаа алдалгүй эмчлэхгүй бол сепсис буюу цусны халдварт шилжиж амь насанд аюул учруулж болзошгүй. Халуурахын зэрэгцээ ухаан самуурах, амьсгаа, зүрхний цохилт түргэсэх, хүчтэй өвдөх, амьсгаадах шинж илэрвэл түргэн тусламж дуудах хэрэгтэй. Нурууны өвдөлт тань давтагдаад байгаа бол бөөр өвдөх шалтгаан, бөөрний үрэвсэл-ийн талаар дэлгэрэнгүй уншаад, эмчид үзүүлэхээ бүү хойшлуулаарай.

Хэзээ, ямар шинжилгээ өгөх вэ?

“Бөөр даарчихлаа” гэсэн таамгийг баталж, няцаах хамгийн энгийн бөгөөд хямд арга бол шээсний ерөнхий шинжилгээ юм. Энэ шинжилгээгээр шээсний өнгө, тунгалаг байдал, хүчиллэгээс гадна уураг, цусны улаан эс, цагаан эс, бактери, талст зэргийг шалгаж, шээсний замын халдвар, бөөрний өвчин, бүр чихрийн шижинг хүртэл илрүүлж чаддаг. Үрэвсэл үнэхээр байгаа эсэх, аль түвшинд байгаа нь ийм энгийн шинжилгээгээр л тодорхой болдог гэсэн үг.

Эмчийн үзлэгээр шаардлагатай гэж үзвэл цусны шинжилгээгээр бөөрний үйл ажиллагааны үзүүлэлтүүдийг шалгаж, бөөрний ЭХО-гоор чулуу, бүтцийн өөрчлөлт байгаа эсэхийг хардаг. Шинжилгээний хариугаа өөрөө ойлгож сурахыг хүсвэл шээсний шинжилгээний хариу унших заавартай танилцаарай.

Ямар үед заавал шинжилгээ өгөх вэ гэдгийг товчоор:

1. Нурууны өвдөлт нэг хоногоос дээш үргэлжилж байгаа эсвэл дахин дахин давтагдаж байгаа бол;
2. Өвдөлтөд халуун, чичрэх, шээсний өөрчлөлт хавсарсан бол — яаралтай;
3. Шинж тэмдэггүй ч бөөрний өвчний удамшлын өвтэй, чихрийн шижин, даралт ихсэлттэй бол — жилд нэг удаа урьдчилан сэргийлэх үзлэг-ийн хүрээнд.

Уламжлалт ба орчин үеийн анагаах ухааны хосолсон зам

Хэрэв шинжилгээгээр бактерийн гаралтай бөөрний халдвар оношлогдвол үндсэн эмчилгээ нь антибиотик бөгөөд ихэвчлэн 7-14 хоног тууштай уух шаардлагатай. Ихэнх хүн эмчилгээ эхэлснээс хойш хоёр долоо хоногийн дотор сайжирдаг. Жирэмсэн эмэгтэй, архаг хууч өвчтэй хүнд эмнэлэгт хэвтэж, 3-7 хоног судсаар антибиотик хийлгэх шаардлага гарч болдог. Гэртээ бол амрах, ус сайн уух, халуун, өвдөлтөд парацетамол хэрэглэж болно. Харин ибупрофены төрлийн эмийг эмчийн зөвшөөрөлгүйгээр хэрэглэхээс зайлсхийгээрэй — бөөрний үйл ажиллагааг дордуулах эрсдэлтэй.

Харин шинжилгээгээр халдвар, үрэвсэл илрээгүй, өвдөлт нь булчин, чангарлын гаралтай болох нь тогтоогдвол энд уламжлалт засал жинхэнэ үүргээ гүйцэтгэдэг. Уромед эмнэлгийн уламжлалт эмчилгээний тасагт хийгддэг зүү, төөнүүр, бумба засал нь булчингийн чангарлыг суллах, цусан хангамжийг сайжруулах, өвдөлт намдаахад дэмжлэг болдог. Аль засал танд тохирохыг зүү эмчилгээ юуг эмчилдэг нийтлэлээс уншиж болно.

Хил хязгаарыг нь тодорхой хэлье: уламжлалт засал бөөрний цочмог халдварыг орлож эмчлэхгүй — халдварт антибиотик хэрэгтэй. Харин оношоо эхлээд шинжилгээгээр тодруулаад, халдваргүй нь батлагдсан нөхцөлд булчин, нөхөн сэргээх чиглэлээр уламжлалт заслыг хэрэглэх нь хоёр ертөнцийн давуу талыг нэгтгэсэн хамгийн зөв дараалал юм. “Даарсан” гэж таамаглаад заслаар эхлэхийн оронд — шинжилгээгээр баталгаажуулаад, зөв эмчилгээгээр үргэлжлүүл.

Хүйтний улиралд бөөр, шээсний замаа хамгаалах нь

Өвөг дээдсийн “бөөрөө даарааж болохгүй” гэсэн сургамж, орчин үеийн урьдчилан сэргийлэлт хоёр энд гайхалтай нийлдэг. Хүйтний улиралд дараах зүйлсийг хэвшил болговол бөөр, шээсний замын өвчлөлөөс үр дүнтэй сэргийлнэ:

1. Ус уухаа бүү март. Өвөл цангахгүй байлаа ч өдөрт хангалттай цэвэр ус уух нь шээсний замыг “угааж”, бактери үржих нөхцөлийг багасгадаг хамгийн чухал дадал.
2. Дулаан хувцасла. Бүсэлхий нуруугаа дулаан байлгах нь булчингийн чангарал, хөшилтөөс сэргийлнэ — уламжлалт сургамжийн зөв нь энд байна. Хүйтэн газар удаан суухаас зайлсхий.
3. Шээсээ бүү барь, бүрэн гаргаж сур. Бие засах бүрдээ давсгаа бүрэн суллах нь бактери үлдэж үржихээс сэргийлдэг.
4. Эрүүл ахуйгаа сахь. Бие зассаны дараа урдаас хойш чиглэлд арчих нь гэдэсний бактери шээсний замд орохоос сэргийлнэ.
5. Хөвөн дотуур хувцас сонго. Байгалийн даавуу чийг татахаас сэргийлж, бактери үржих орчныг хязгаарладаг. Үнэртэй саван, устөрөгчийн бүтээгдэхүүнээр ариун цэврийн эрхтнээ угаахаас зайлсхий.
6. Архи, чихэрлэг ундааг хязгаарла. Эдгээр нь давсаг цочроож, шингэний тэнцвэрийг алдагдуулдаг.
7. Жилд нэг удаа шээс, цусны шинжилгээгээ өг. Бөөрний олон өвчин эхэн үедээ шинж тэмдэггүй явагддаг тул урьдчилан сэргийлэх үзлэг бол хамгийн найдвартай “дулаалга” юм.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

“Бөөр даарах” гэж үнэхээр байдаг уу?

Уламжлалт ойлголтоор биеийн дулаан илч буурч, нуруу орчмоор хүйтэн цохиулахыг бөөр даарах гэдэг. Орчин үеийн анагаах ухаан үүнийг хүйтэнд захын судас агшиж шээс ойртох, бүсэлхийн булчин чангарч өвдөх зэрэг физиологийн хариу урвалаар тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл мэдрэмж нь бодитой, харин шалтгаан нь ихэвчлэн бөөрний өвчин биш.

Хүйтэнд их шээх нь бөөр өвчтэй гэсэн үг үү?

Үгүй, ихэнх тохиолдолд энэ нь хэвийн үзэгдэл. Хүйтэнд бие дулаанаа хадгалахын тулд цусаа төв эрхтнүүд рүү шахдаг тул бөөр илүүдэл шингэнийг шүүж, шээс ойртдог. Харин шээхэд өвдөх, хорсох, шээс булингартах, халуурах хавсарвал шинжилгээ өгөх хэрэгтэй.

Бөөр өвдөж байгааг булчингийн өвдөлтөөс яаж ялгах вэ?

Бөөрний өвдөлт нурууны гүнд, ихэвчлэн нэг талдаа мэдрэгддэг бөгөөд хөдөлгөөн хийхэд өөрчлөгддөггүй. Булчингийн өвдөлт бөхийх, эргэх, хүнд өргөхөд хүчтэй нэмэгдэж, амрахад намддаг. Халуурах, шээсний өөрчлөлт хавсарвал бөөрний магадлал нэмэгдэнэ.

Ямар шинж гарвал заавал шинжилгээ өгөх ёстой вэ?

Нурууны өвдөлтөөс гадна өндөр халуурах, чичрэх, шээхэд хорсох, шээс булингартах эсвэл цустай гарах шинж илэрвэл заавал шээсний шинжилгээ өгч, эмчид үзүүлэх шаардлагатай. Эмчлэхгүй удсан бөөрний халдвар сепсис хүртэл даамжирч болзошгүй.

Бүсэлхийгээ дулаалах, бүс зүүх нь тус болдог уу?

Тийм ээ — дулаан хувцаслах, бүс зүүх нь булчин чангарахаас сэргийлж, булчингийн гаралтай өвдөлтийг багасгахад бодитой тус болдог. Гэхдээ энэ нь бактерийн гаралтай үрэвслийг эмчлэхгүй тул дулаалаад ч зовиур арилахгүй, халуун, шээсний өөрчлөлт нэмэгдэж байвал эмчид хандаарай.

Уромед эмнэлэгт хэзээ хандах вэ?

Хэрэв танд нурууны өвдөлт давтагдаад байгаа, шээсний өнгө өөрчлөгдөх, шээхэд хорсох, халуурах зэрэг зовиур илэрч байвал “даарснаас болсон байх” гэж таамаглан цаг бүү алдаарай. Уромед эмнэлэгт шээс, цусны шинжилгээ, бөөрний хэт авиан оношилгоо (ЭХО)-г нэг дороос хийж, бөөр, дотрын эмч нар оношийг тань нарийн тогтооно.

Онош тодорсны дараа танд юу хэрэгтэй нь тодорхой болно: халдвар бол эмийн эмчилгээ, булчингийн чангарал бол уламжлалт тасгийн зүү, төөнүүр, бумба засал, нөхөн сэргээх дэмжлэг. Уламжлалт ойлголтоо хүндэтгэж, орчин үеийн шинжилгээгээр баталгаажуулж байж эмчлэх нь бөөрөө хамгаалах хамгийн ухаалаг зам юм.

Холбоотой мэдээлэл

Бидний үйлчилгээ