Бөөрний дутагдал хооллолт: Монгол хоолны соёлд тохируулан бөөрөө хамгаалах практик зөвлөмж

Танилцуулга

Таны эсвэл таны хайртай дотны хүний цусны шинжилгээнд креатинин өндөр гарч, эмч “давсаа багасга, хоолондоо анхаар” гэж зөвлөсөн үү?

Монголчууд бидний өдөр тутмын хоолны соёл махан болон сүүн бүтээгдэхүүн, давстай сүүтэй цайнд суурилдаг тул “одоо юу идэх вэ” гэдэг асуулт хамгийн том толгойны өвчин болдог. Ихэнх хүмүүс оношоо сонсоод шууд өлсгөлөн дэглэм барьж эхэлдэг нь бие махбодоо улам туйлдуулах эрсдэлтэй.

Бөөрний архаг өвчин гэдэг онош нь амьдралын төгсгөл биш бөгөөд зөв зохицуулсан хооллолт нь бөөрний үйл ажиллагааг урт хугацаанд хамгаалж, өвчний хүндрэлийг мэдэгдэхүйц удаашруулдаг.

Энэхүү нийтлэлээр бид бөөрний үйл ажиллагааг хамгаалах 4 гол хязгаарлалтыг монгол хоолны соёлд хэрхэн хялбархан буулгаж, хэрэглэх тухай практик зөвлөгөөг хүргэж байна.

• Натри буюу давсны хэрэглээг хянах
• Уургийн хэмжээг бөөрний ачаалалд тохируулах
• Кали болон фосфорын хэмжээг цусны шинжилгээнд тулгуурлан зохицуулах
• Илчлэгээ дутаахгүйгээр биеийн жингээ тогтвортой барих

Бөөрний архаг өвчин ба бидний бие махбод

Бөөр бол бидний биеийн хамгийн гол шүүлтүүр бөгөөд цусан дахь илүүдэл шингэн, хорт бодисыг шээсээр дамжуулан гадагшлуулдаг. Бөөрний үйл ажиллагаа алдагдах үед эдгээр хорт бодисууд биед хуримтлагдаж, эрүүл мэндэд ноцтой аюул учруулж эхэлдэг байна.

Хэрэв танд бөөрний архаг өвчний ямар нэгэн шинж тэмдэг илэрсэн бол хооллолтоо нэн даруй өөрчлөх шаардлагатай. Бөөрний архаг өвчнийг хянах нь зөвхөн эм уухаар хязгаарлагдахгүй бөгөөд өдөр тутмын амьдралын хэв маягтай шууд холбоотой байдаг.

Зөв хооллолтын гол зорилго нь бөөрний ачааллыг хөнгөвчлөх, цусан дахь хорт бодисын хэмжээг багасгах, улмаар бөөрний дутагдалд орох хугацааг хамгийн урт хугацаагаар хойшлуулахад оршино.

Эхний дохио: Бөөрний үйл ажиллагааг хэрхэн оношлох вэ?

Бөөрний үйл ажиллагаа хэр зэрэг суларсныг тодорхойлохын тулд хамгийн түрүүнд нарийн мэргэжлийн шинжилгээнүүд шаардлагатай. Таны цусны ерөнхий шинжилгээний хариу болон биохимийн шинжилгээ нь бөөрний шүүх чадварыг илтгэх креатинин, шээг (urea) зэрэг үзүүлэлтүүдийг харуулдаг.

Үүний зэрэгцээ шээсний шинжилгээний хариу нь шээсээр уураг алдагдаж буй эсэхийг тодорхойлоход тусалдаг. Эдгээр үзүүлэлтүүд дээр үндэслэн бөөрний нарийн мэргэжлийн эмч танд тохирсон хоолны нарийн дэглэмийг тогтооно.

Уромед эмнэлгийн лабораторид шаардлагатай бүх шинжилгээг нэг дор өгч, нарийн мэргэжлийн эмчийн хяналтад орох боломжтой. Учир нь интернэтээс харсан ерөнхий зөвлөмжүүд хүн бүрийн биеийн онцлогт яг таг тохирдоггүй.

Бөөр хамгаалах Алтан Дүрэм: Монгол хоолны соёлд тохируулах нь

Монголчуудын хооллолтын онцлогт тохируулан дараах 4 гол хязгаарлалтыг хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар практик зөвлөгөөг хүргэж байна.

1. Натри (Давс) — Сүүтэй цай ба борцны хэрэглээ

Олон улсын зөвлөмжөөр насанд хүрсэн хүн хоногт 2,000 мг-аас бага натри буюу 5 граммаас бага давс хэрэглэх ёстой. Гэвч дэлхийн дундаж хэрэглээ 4,278 мг натри буюу 11 грамм давс байгаа нь зөвлөмжөөс даруй хоёр дахин их байна.

Илүүдэл давс нь даралт ихсэх өвчин болон зүрх судасны өвчлөлийг үүсгэж, улмаар бөөрний дутагдлыг хурдасгадаг бөгөөд дэлхий дахинд жилд 1.7 сая орчим нас баралт илүүдэл давсны хэрэглээтэй холбоотой гэж тооцогддог. Бөөрний өвчтэй хүмүүст хоногт 2,300 мг-аас хэтрүүлэхгүй натри хэрэглэхийг зөвлөдөг ч бөөрний үйл ажиллагаанаас хамаарч үүнээс ч бага хэмжээ шаардлагатай болдог.

Монголчуудын хувьд давстай сүүтэй цай, борц, хатаасан мах, даршилсан ногоо, хиам, сосиска зэрэг боловсруулсан бүтээгдэхүүнүүд нь натрийн гол эх үүсвэр болдог.

• Юугаар солих вэ: Сүүтэй цайгаа огт давсгүй чанаж ууж хэвших хэрэгтэй. Хоолыг давсаар биш сонгино, сармис, нимбэгийн шүүс, яншуй зэрэг байгалийн ургамлаар амтлаарай.
• Анхаарах зүйл: Дэлгүүрээс давсны орлуулагч (salt substitute) авч хэрэглэж болохгүй. Учир нь эдгээр бүтээгдэхүүнүүд нь ихэвчлэн кали ихээр агуулдаг тул бөөрний дутагдалтай хүнд маш аюултай.

2. Уураг — Махаа огт хасах биш, порцоо багасгах

Бөөрний архаг өвчний эхний үе шатанд (диализ хийлгэдэггүй үед) уураг багатай хоол хэрэглэх шаардлагатай байдаг. Учир нь уургийн задралын бүтээгдэхүүнүүдийг шүүх нь бөөрөнд маш их ачаалал өгдөг байна.

Уургийн хоногийн нарийн хэмжээг таны биеийн жин, булчингийн хэмжээ болон өвчний үе шатанд тулгуурлан эмч эсвэл хоолзүйч тогтоох ёстой. Харин диализ эмчилгээ эхэлмэгц эсрэгээрээ уургийн хэрэгцээ нэмэгдэж, өдөрт 227-283 грамм (8-10 унц) уураг ихтэй хүнс хэрэглэхийг зөвлөдөг байна.

• Юугаар солих вэ: Махнаас бүрмөсөн татгалзах шаардлагагүй. Харин нэг удаа идэх махны хэмжээгээ хөзрийн хайрцагны хэмжээтэй адил болгон багасгаж, ногооны хэмжээгээ нэмэгдүүлээрэй.

3. Кали — Төмсний калийг хэрхэн бууруулах вэ?

Кали нь булчингийн ажиллагаа болон зүрхний цохилтыг зохицуулдаг чухал эрдэс бодис юм. Гэвч бөөрний үйл ажиллагаа сулрах үед кали биед хуримтлагдаж, зүрхний хэм алдагдах аюултай байдаг.

Монголчуудын өдөр тутам хэрэглэдэг төмс, улаан лооль, хулуу зэрэг хүнсний ногоо нь кали ихээр агуулдаг.

• Юугаар солих вэ: Төмсийг хэрэглэхдээ жижиглэн хэрчиж, бүлээн усанд хэдэн цаг дэвтээж, усыг нь сольж чанах (leaching) аргыг хэрэглээрэй. Энэ нь хүнсэнд агуулагдах калийн хэмжээг мэдэгдэхүйц бууруулдаг.
• Жимсний сонголт: Гадил, жүрж, хатаасан жимс зэрэг кали ихтэй жимснээс татгалзаж, алим, нэрс, гүзээлзгэнэ, лийр зэрэг кали багатай жимсийг сонгоорой.

4. Фосфор — Сүү, цагаан идээний хэрэглээг хязгаарлах

Бөөрний үйл ажиллагаа сулрах үед фосфор цусанд хуримтлагдаж, яснаас кальцийг сорж авснаар ясыг сийрэгжүүлж, хугарамтгай болгодог. Мөн судас шохойжих эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг байна.

Сүү, тараг, бяслаг зэрэг цагаан идээ нь фосфороор маш баялаг тул хэрэглээг хязгаарлах шаардлагатай.

• Юугаар солих вэ: Боловсруулсан, нэмэлт фосфаттай (E-нэмэлтүүд орсон) бэлэн хүнснээс татгалзах хэрэгтэй. Амьтны гаралтай фосфор нь ургамлынхаас илүү сайн шимэгддэг тул сүүн бүтээгдэхүүний хэрэглээг эмчийн зааврын дагуу нарийн хянах шаардлагатай.

Зөвшөөрөх ба хязгаарлах хүнсний дэлгэрэнгүй гарын авлага

Доорх хүснэгтээс та өдөр тутмын хоол хүнсэндээ юуг сонгож, юунаас татгалзах ёстойг харна уу.

Хүнсний бүлэг	Хязгаарлах / Татгалзах (Кали, фосфор, натри ихтэй)	Сонгох / Хэрэглэх (Кали, фосфор, натри багатай)
Жимс жимсгэнэ	Гадил, жүрж ба жүржийн шүүс, хатаасан жимс, амтат гуа, авокадо	Алим, нэрс, гүзээлзгэнэ, усан үзэм, лийр, хан боргоцой, тарвас
Хүнсний ногоо	Төмс, улаан лооль, чанасан бууцай, хулуу	Байцаа, лууван, цэцэгт байцаа, өргөст хэмх, ногоон буурцаг, сонгино, чинжүү, цуккини
Сүүн бүтээгдэхүүн	Сүү, тараг, бяслаг, аарц (Фосфор ихтэй тул хязгаарлана)	Эмчийн зөвшөөрсөн хэмжээгээр бага тослогтой сүүн бүтээгдэхүүн
Амтлагч, тос	Давс, давсны орлуулагч, цөцгийн тос, маргарин	Сонгино, сармис, ургамлын үр, оливын тос (бага хэмжээгээр)
Боловсруулсан хүнс	Хиам, сосиска, нөөшилсөн/боловсруулсан мах, бэлэн шөл, чипс	Гэртээ бэлтгэсэн, давсгүй шинэхэн хоол хүнс

Хоол бэлтгэх ухаалаг аргууд ба илчлэг хянах нь

Бөөрний дутагдалтай үед хоол бэлтгэх арга маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хоолыг гүн тосонд шарж бэлтгэхийн оронд жигнэх, шарах шүүгээнд жигнэх (grill), эсвэл агаараар шарагч (air fryer) ашиглах нь илүү тохиромжтой.

Мөн цөцгийн тосны оронд бага хэмжээний оливын тос хэрэглэж хэвших нь зүрх судасны системийг хамгаалахад тусална.

Бөөрний өвчтэй хүмүүс хоолны хязгаарлалт хийхдээ илчлэгээ дутааж болохгүй. Хэрэв илчлэг хангалтгүй авбал бие махбод өөрийн булчингийн эдийг задалж эхэлдэг бөгөөд энэ нь бөөрний ачааллыг улам нэмэгдүүлдэг байна.

Тиймээс өдөр бүр жингээ хэмжиж, биеийн жин огцом буурч байгаа эсэхийг хянах нь маш чухал юм. Жин огцом нэмэгдэх нь биед шингэн хуримтлагдаж байгаагийн дохио байж болно.

Шингэний зохицуулалт ба амьдралын зөв хэвшил

Бөөрний архаг өвчний эхний үе шатанд шингэнийг тусгайлан хязгаарлах шаардлага ихэвчлэн байдаггүй. Харин өвчин даамжрах, эсвэл диализ эмчилгээнд орох үед шингэний хэмжээг маш нарийн хянах шаардлагатай болдог тул эмчтэйгээ зөвлөлдөн уух шингэний хэмжээг тогтооно уу.

Эрүүл амьдралын хэв маягийг хэвшүүлэхийн тулд дараах зөвлөмжүүдийг дагаж мөрдөөрэй.

• Дасгал хөдөлгөөн: Хөнгөн болон дунд зэргийн бөөрний архаг өвчтэй хүмүүс эрүүл хүнтэй адил дасгал хөдөлгөөн хийх боломжтой. Та илүү дэлгэрэнгүй зөвлөгөөг бөөрний дутагдалтай үеийн аюулгүй дасгал нийтлэлээс уншина уу.
• Архи, тамхины хэрэглээ: Согтууруулах ундааг долоо хоногт 14 нэгжээс хэтрүүлж болохгүй бөгөөд тамхинаас бүрмөсөн гарах шаардлагатай.
• Эмийн хэрэглээ: Эмийн сангаас дур мэдэн өвдөлт намдаах эм (ялангуяа ибупрофен зэрэг үрэвслийн эсрэг эмүүд) болон биологийн идэвхт бүтээгдэхүүн (БАД) авч ууж болохгүй. Эдгээр нь бөөрөнд шууд хортой нөлөө үзүүлэх аюултай.
• Вакцинжуулалт: Жил бүр томуугийн вакцин болон нэг удаагийн пневмококкийн (уушгины хатгалгааны) вакцинд хамрагдахыг зөвлөдөг.

Хэрэв та чихрийн шижин өвчтэй бол хооллолтоо илүү нарийн зохицуулах шаардлагатай бөгөөд чихрийн шижинтэй хүний хүнсний жагсаалт сэдэвтэй танилцаж, давхар хянах нь зүйтэй. Мөн бөөрний түүдгэнцрийн үрэвсэлтэй хүмүүс түүдгэнцрийн үрэвслээс сэргийлэх зөвлөмжийг дагах нь өвчний даамжралыг зогсооход тусална.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Креатинин өндөр гарсан үед махан хоолыг бүрмөсөн хориглох ёстой юу?

Үгүй, махан хоолыг бүрмөсөн хориглох шаардлагагүй. Харин уургийн хэмжээг багасгаж, порцоо нарийн хянах хэрэгтэй бөгөөд нарийн хэмжээг эмч таны биеийн жинд тохируулан тогтооно.

2. Давсны оронд “жамц давс” эсвэл өөр төрлийн давс хэрэглэж болох уу?

Бөөрний дутагдлын үед ямар ч төрлийн давсны хэрэглээг хязгаарлах ёстой. Ялангуяа кали ихтэй давсны орлуулагч бүтээгдэхүүнүүдийг огт хэрэглэж болохгүй.

3. Би өдөрт хэдэн литр ус уух ёстой вэ?

Өвчний эхний шатанд шингэн хязгаарлах шаардлагагүй байдаг ч өвчин даамжрах тусам шингэнийг хязгаарлах шаардлага гардаг. Та өөрт тохирох шингэний хэмжээг эмчтэйгээ ярилцаж тогтоох хэрэгтэй.

4. Сүүтэй цайгаа давсгүй ууж чадахгүй бол яах вэ?

Давсгүй цайнд дасах хүртэл тодорхой хугацаа шаардлагатай. Эхний ээлжинд давсны хэмжээг бага багаар хасаж, амтанд нь аажмаар дассанаар бүрэн давсгүй ууж сурах боломжтой.

5. Бөөр хамгаалах ургамлын цай, БАД-ыг дур мэдэн ууж болох уу?

Дур мэдэн ямар ч эм, ургамлын цай, биологийн идэвхт бүтээгдэхүүн хэрэглэж болохгүй. Зарим ургамлын найрлагад кали эсвэл бөөрөнд хортой бодисууд агуулагддаг тул заавал эмчээс асуугаарай.

Уромед эмнэлэгт хэзээ хандах вэ?

Хэрэв танд болон таны дотны хүнд дараах шинж тэмдгүүд илэрч байвал Уромед эмнэлгийн бөөрний нарийн мэргэжлийн эмчид яаралтай хандахыг зөвлөж байна.

• Нүдний эргэн тойрон болон хөл, шагайгаар хавагнах
• Шээсний өнгө өөрчлөгдөх, хөөсөрч гарах
• Архаг ядаргаа, дотор эвгүйрхэх, бөөлжих
• Цусны даралт огцом ихсэх, хяналтгүй болох

Уромед эмнэлэгт лабораторийн нарийн шинжилгээ (креатинин, шээг, кали, фосфор, шээсний ерөнхий шинжилгээ), хэт авиан оношилгоо болон бөөрний нарийн мэргэжлийн эмчийн үзлэг, зөвлөгөөг нэг дороос авах боломжтой. Бид таны шинжилгээний хариунд тулгуурлан хувь хүнд тохирсон хооллолтын болон эмчилгээний төлөвлөгөөг боловсруулж өгөх болно.

Холбоотой мэдээлэл

Бидний үйлчилгээ